Nawyki stanowią fundament naszego codziennego funkcjonowania. Szacuje się, że nawet 40-50% działań wykonywanych każdego dnia to automatyczne zachowania realizowane bez świadomego zastanowienia (Charlesa Duhigg, 2012). Upraszczają one nasze życie, pomagają działać na autopilocie i oszczędzać energię.
Budowanie wspierających nawyków jest ważne dla każdego człowieka, a szczególnie dla dzieci i młodzieży ze względu na kształtowanie się u nich wzorców zachowań. Zrozumienie mechanizmu powstawania nawyków i tego, jak je budować, jest kluczowe zarówno w rozwoju osobistym czy nauce szkolnej.
Nawyk to zachowanie powtarzane regularnie, które z czasem staje się automatyczne dzięki procesowi uczenia się opartego na powtarzalności. W mózgu odpowiada za to struktura, która wspiera sekwencję działań, co w praktyce oznacza, że nawyk:
Budowanie dobrych nawyków to sztuka, dlatego warto przyjrzeć się badaniom na ten temat i wybrać sprawdzone metody, które w tym pomogą.
Nawyk to zachowanie wykonywane automatycznie w reakcji na konkretny sygnał (np. zaczynasz czytać książkę po kolacji czy sprzątasz pokój w określone dni tygodnia itp.).
Model zachowań podkreśla, że na wystąpienie działania wpływają trzy elementy: motywacja, umiejętność (łatwość wykonania) i impuls, czyli wyzwalacz. Jeśli któregokolwiek brakuje, zachowanie nie zaistnieje. To prosty, praktyczny punkt wyjścia do pracy z tworzeniem nawyków.
Najbardziej znanym modelem powstawania nawyków jest tzw. petla nawyku (habit loop), opisana przez wspomnianego wcześniej Duhigga:
To właśnie nagroda decyduje o tym, czy nawyk się utrwali.
Badania pokazują również, że proces „osadzania” nowego nawyku jest indywidualny dla człowieka i nie ma jednego uniwersalnego czasu, który gwarantuje jego utrwalenie. Popularny mit o 21 dniach wywodzi się z obserwacji chirurga Maxwella Maltza z 1960 r. dotyczących adaptacji pacjentów do zmian wyglądu po operacjach, nie dotyczył on jednak nawyków, ani nie opierał się na badaniach naukowych. Współczesne badania (Phillippy Lally z University College London) wykazały, że kształtowanie nawyku może trwać od 18 do nawet 254 dni, a średnio czas ten wynosi ok. 66 dni. Kluczowym czynnikiem jest konsekwentne, codzienne powtarzanie zachowania. Czas powstawania nawyku zależy od jego rodzaju – proste czynności, takie jak picie wody czy mycie rąk, utrwalają się szybciej (kilka tygodni) niż złożone działania, jak, np. regularne ćwiczenia fizyczne (kilka miesięcy).
Konsekwentne codzienne powtarzanie jest największym czynnikiem wpływającym na to, czy zachowanie stanie się częścią automatycznej codziennej rutyny.
Dodatkowo, ludzie są bardziej skłonni do dotrzymania się postanowień, którymi są zainteresowani, niż takiego, które po prostu uważają, że powinni zrobić.
Badacze zasugerowali również, że kształtowanie nawyku zależy od wysiłku, jaki dana osoba wkłada w praktykę czynności oraz od obecności wskazówek, które przypominałyby jej o wykonywaniu zachowania.
Budowanie nawyku to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i systematyczności, a dobre nawyki to fundament osiągania życiowych celów. Ich bazą jest samodyscyplina i konsekwencja.
Jeśli chodzi o dotrzymanie postanowienia zauważa się też, że może być trudno utrzymać motywację, gdy zniknie początkowe podekscytowanie, np. nowym rokiem. Może to łatwo doprowadzić nawet do całkowitego odpuszczenia aktywności po kilku tygodniach.
W przypadku młodzieży sprzyjające nawyki mają długofalowy wpływ na:
Stawiaj na małe kroki: zacznij i powtarzaj regularnie, a duże cele rozbij na drobne, łatwiejsze czynności (np. 10 minut powtórek dziennie zamiast „przerobić cały rozdział”)
Ustal jasne wyzwalacze: powiąż aktywność z konkretnym momentem lub kontekstem, np. alarm w telefonie, bo wyzwalacz zwiększa szansę na powtórzenie czynności.
Zwiększ dostępność i ułatwiaj wykonanie. Zadbaj, aby narzędzia potrzebne do działania były łatwo dostępne (np. karta z planem, informacja w kalendarzu) – im prostsze wykonanie, tym większa szansa na powtórzenie.
Buduj motywację wewnętrzną: najtrwalsze nawyki wynikają z wewnętrznego poczucia sensu: potrzeba rozumieć dlaczego robię daną rzecz (rozwój umiejętności, lepsze wyniki, spokój).
Monitoruj i świętuj postęp: krótkie śledzenie nawyków (karta, aplikacja, plakat w klasie) i docenienie małych osiągnięć wzmacnia utrzymanie zachowań; bądź cierpliwa/y: proces jest różny dla każdej osoby.
Budowanie nawyków to proces, który wymaga czasu, konsekwencji i dobrze zaplanowanych działań. Wiedza na temat tego, jak pracuje mózg i jak powstają automatyczne zachowania, znacząco zwiększa skuteczność wprowadzania pozytywnych zmian w życiu.
Dla dzieci i młodzieży umiejętność kształtowania nawyków jest jedną z najważniejszych kompetencji przyszłości – pomaga radzić sobie z wyzwaniami, budować pewność siebie i osiągać cele. Rolą dorosłych, zwłaszcza nauczycieli czy rodziców, jest wspierać młodych ludzi w rozumieniu tego procesu i tworzeniu środowiska sprzyjającego dobrym rutynom. Nauczyciel, stosując proste strategie może znacząco zwiększyć szanse uczniów na trwałe, wspierające nawyki. Chcesz je rozwijać? Zapraszamy na szkolenia dla nauczycieli w tym zakresie bądź zorganizowania warsztatów dla uczniów w tym właśnie zakresie.
